*فردريك واندنبرگ

*ترجمه عبدالحسين نيك گهر

*انتشارات توتيا

 

كتاب حاضر را مى توان مقدمه اى بر تفكر جورج زيمل، فيلسوف جامعه شناس يا جامعه شناس فيلسوف آلمانى معاصر اميل دوركيم و ماركس وبر دانست. امروز جامعه شناسان زيمل را به عنوان يكى از بنيانگذاران رشته خود به رسميت مى شناسند، در حالى كه زيمل شخصاً خود را فيلسوف مى دانست؛ «اندكى معذبم كه در خارج از آلمان همه مرا به عنوان جامعه شناس مى شناسند حال آن كه من در واقع يك فيلسوفم و فلسفه را وظيفه اصلى زندگى ام برگزيده ام و در حاشيه آن به جامعه شناسى هم مى پردازم.» به سبب همين دغدغه خاطر است كه عنوان يكى از مهمترين كتاب هاى خود را «فلسفه پول» گذاشته است نه «جامعه شناسى پول»! و در آن بر محور «پول» چون «پديده اجتماعى كامل» به نقد روابط اجتماعى در جامعه مدرن مى پردازد.

زيمل را معمولاً «جستارنويس» معرفى مى كنند كه مسائل گوناگون زندگى روزمره را با نگاهى دقيق و تحليلى موشكافانه بررسى كرده است، اما پراكندگى موضوع هايى كه زيمل به آنها پرداخته است نبايد ما را از وحدت عميق آثارش غافل كند، چراكه زيمل صورت هاى گوناگون كنش متقابل ميان افراد و آگاهى هر فرد به عضويت در گروه اجتماعى را نه تنها زمينه ساز ظهور جامعه بلكه عين «جامعه» مى داند.

اين اثر بخوبى نشان مى دهد كه جامعه شناسى صورتهاى جامعه زيستى كه زيمل آن را «جامعه شناسى ناب» مى نامد و جستارهاى گوناگون جامعه شناسى صورى، معرفت شناسى ساختارى، فلسفه پول، فلسفه فرهنگ و زندگى كه علاوه بر مقدمه پر و پيمان زندگينامه و معرفى ويژگى هاى تفكر زيمل، كه فصل هاى شش گانه كتاب را تشكيل مى دهند، همگى سنتزهاى اصيلى هستند از بينش نئوكانتيسم (تضاد صورت و محتوا) و ويتاليسم (كنش متقابل) كه نويسنده كتاب با قلمى شيوا و نقدى عالمانه و منصفانه به خواننده كتابش عرضه مى كند. فردريك واندنبرگ، نويسنده كتاب، استاد جامعه شناسى در دانشگاه برونل لندن و عضو وابسته به گروه مطالعات انسانى دانشگاه اوترخت هلند است كه پيش از كتاب حاضر، دو جلد «تاريخ انتقادى جامعه شناسى آلمانى» را نوشته است و كتاب حاضر ويرايش جديد و كاملاً گسترش يافته اى از فصل سوم «تاريخ جامعه شناسى آلمانى» است. جايگاهى كه نويسنده براى زيمل در تاريخ تفكر جامعه شناسى قائل است موقعيتى است ميان ماركس و وبر و اين حلقه ارتباطى را كتاب «فلسفه پول» زيمل دانسته و مى نويسد: «اگر پيش تر كتاب سرمايه «ماركس» نوشته نشده بود، احتمال كمى وجود داشت كه فلسفه پول نوشته شود و اگر پيشتر فلسفه پول نوشته نشده بود، اقتصاد و جامعه وبر به دشوارى نوشته مى شد.»

*محمدمنصور هاشمى

*انتشارات كوير

 

تصوير اول: محرمان حريمش مى گويند در خلوت گزيدگى اواخر عمر همه چيز بر او به هيأت راز نمودار مى شد و حيرت حكيمانه آخرين حظ او از حيات بود. اين شايد فراهم شدن آخرين مقدمات براى مرگ بوده است. مرگ و نه سقط شدن. مگر نه اين كه به نظر او غالب آدميان نمى ميرند بلكه سقط مى شدند. مرگ از آن رازدانان مرگ آگاهى است كه به مقام آدمى -خليفه الله بر زمين- وقوف يافته اند و دريافته اند كه بشر كون الموت است. اين جماعت گوشى نيوشاى سخن وجود دارند و دچار غفلت و نسيان نيستند. غفلت و نسيانى كه عين غرب و غربزدگى است.

مى گويند تبحرش در فلسفه، چه فلسفه قديم و باستان و چه فلسفه جديد و معاصر، چشمگير و خيره كننده بود، همچنان كه تسلط اش بر معارف شرق- از حكمت هند و چين تا فلسفه و كلام و عرفان اسلامى و حتى علم اصول. مى گويند با زبان هاى مختلف آشنايى و حتى بر آنها تسلط داشت. او بر تحولات تاريخى اين زبان ها نيز آگاه بود و در علم ريشه شناسى صاحب نظر.

او عمرى به دنبال اسمايى مى گشت كه خداوند به آدمى آموخته بود. خداى او البته نه خداى ديروز و امروز و فردا كه خداى پريروز و پس فردا بود. سخنرانى هايش را هم غالباً با نام همين خداى پريروز و پس فردا آغاز مى كرد و گاه به تأكيد مى گفت كه نه خداى امروز و ديروز و فردا.

او عالم را تجلى اسماى الهى، و روزگار ما را به اسم قهر خدا، مرتبط مى دانست و چشم به رحمت رحمان رحيم داشت.

تصوير دوم: مى گويند معركه گيرى بود كه نه تحصيلات منظمى داشت و نه ذهن منضبطى. اندك هوش غيرمتعارفى داشت كه اخگرهاى آن زير خروارها تعقيد ذهنى و زبانى و ناراستى اخلاقى و شخصيتى مدفون بود. بيمار بود و ترسى بيمارگون از نوشتن داشت. از هر زبانى صرفاً چند كلمه اى آموخته بود و نظريه اى به هم بافته بود كه نه مى توانست توضيحش دهد و نه اگر توضيح داده شود در عالم نظر محلى از اعراب مى تواند داشته باشد. شيفته آلمان و مارتين هايدگر بود. آراى او را خارج از زمينه اصلى اش به گونه اى تفسير مى كرد كه ربطى به نظر او نداشت و آن را با عرفان ابن عربى پيوند مى زد و جماعتى هيدگرى ايرانى گرد خويش پديد آورد. او رأى خود را بر همه چيز تحميل مى كرد از فلسفه هيدگر تا شعر حافظ و... و اين بى روشى و بى منطقى را روش و منطق زندآگاهانه (هرمنوتيكى) مى دانست. متدين نبود اما بى هيچ مبنايى درباره دين بسيار سخن مى گفت. نه اهل منطق بود و نه منطقى سخن مى گفت.

تصوير سوم: فرديد هر كدام از اين دو تصوير كه باشد اما يك نكته در مورد او مسلم است، او در تاريخ انديشه روزگار ما تأثير ى چشمگير داشته است و دارد. خواه موافق اش باشيم و خواه منتقد او، نمى توانيم منكر اهميت انديشه هاى او شويم. همچنان كه شخص و شخصيت او نيز قابل صرف نظر كردن نبوده است. از جمله فرهنگ و زندگى در پيش از انقلاب، تا مشرق و سوره پس از انقلاب، تورقى كوتاه نشان مان مى دهد كه زبان و انديشه فرديد بر نسل هايى از اهل قلم و فرهنگ اين سرزمين تا به چه حد نفوذ داشته است.

گيريم كه نام او كمتر برده شده، اما نشان او را كه نمى توان نديد. پس فرديد را بايد شناخت، احوال و آثارش را بررسى كرد، انديشه هايش را بازگفت و ارزيابى كرد و در آثار ديگر متفكران پى گرفت و نقد و نظر آنها را هم ديد و سنجيد. اين تمهيدى است كه محمدمنصور هاشمى در كتاب «هويت انديشان و ميراث فكرى احمد فرديد» پى گرفته است. اين كتاب جلد ششم از مجموعه «انديشه هاى ايرانى» است كه تحليل و بررسى افكار و آراى صاحب نظران و متفكرانى را مدنظر دارد كه نظام انديشه و فرهنگ ايرانى را در گذر زمان به تكاپو واداشته اند و آن را پذيراى تحول و تغيير در سير تاريخى كرده اند، آنان با گذار از انديشه هاى مألوف دست به آفرينش نظام فكرى تازه اى زدند و راه را براى توليد و شكل گيرى شيوه هاى نوين انديشه و فرهنگ هموار كردند.

كتاب «هويت انديشان و ميراث فكرى احمد فرديد»، پژوهشى است درباره گروه مهمى از متفكران معاصر ايران و در رأس آنها سيداحمد فرديد، كسى كه هرچند چيزى ننوشت، اما به «نخستين فيلسوف ايران در عصر جديد» بدل شد.

انديشه هاى او بر دو نسل از انديشمندان ايرانى اثرى چشمگير داشته است. در اثر حاضر كه مسأله محورى آن مفهوم «هويت» است، گزارشى تفصيلى از احوال، آثار و افكار فرديد عرضه شده است. همچنين در آن ضمن گزارش هايى مشروح از انديشه هاى روشنفكران و انديشمندان ديگرى چون جلال آل احمد، احسان نراقى، رضا داورى، داريوش آشورى، داريوش شايگان و جواد طباطبايى، نسبت انديشه هاى اين متفكران «هويت انديش» با آرا و انديشه هاى احمد فرديد سنجيده شده است.

اين كتاب كه در سال ۸۳ تأليف شد، امسال به چاپ سوم رسيد.

(روشنفكرى دينى از شريعتى تا ملكيان)

محمدمنصور هاشمى
انتشارات كوير
«دين انديشان متجدد؛ روشنفكرى دينى از شريعتى تا ملكيان» همچنان كه از عنوانش برمى آيد پژوهشى است درباره جريان روشنفكرى دينى و چند چهره برجسته آن.
در اين كتاب، محمدمنصور هاشمى، در يك تقسيم دوتايى، متفكران معاصر را به هويت انديشان و دين انديشان دسته بندى مى كند.
آنچه با نام كم و بيش بحث برانگيز روشنفكرى دينى شناخته مى شود در حقيقت نام ديگر همين دين انديشان متجدد است كه از سويى اعتقاد به دين داشته اند و از سوى ديگر نفى تجدد را مطلوب نمى شمرده اند، لذا كوشيده اند تأليفى از اين دو فراهم آورند و آنها را به نرمى كنار هم بنشانند.
با توجه به اين كه خود اين گروه هم طيف وسيعى را شامل مى شود اما، منصور هاشمى در اين كتاب چهار شخصيت را به عنوان مهمترين چهره هايى معرفى مى كند كه سير تاريخى اين انديشه را باز مى نمايانند و هر يك نقطه عطفى در اين سير محسوب مى شوند و به اين اعتبار چهار فصل كتاب را به آنها اختصاص مى دهد؛ فصل اول به گزارش و بررسى آرا و انديشه هاى على شريعتى اختصاص يافته است و فصل دوم به عبدالكريم سروش. فصل سوم به محمد مجتهد شبسترى و فصل چهارم به مصطفى ملكيان. بدين ترتيب مؤلف تلاش كرده با بازنگرى اين پروژه فكرى صحت و سقم گزاره هاى اين پارادايم فكرى و نسبت آنها را با يكديگر بسنجد.
تاكنون آثار مختلفى منتشر شده است كه هر يك به نحوى درباره جايگاه روشنفكرى دينى در تاريخ تفكر معاصر مطالبى داشته اند. غالب اين آثار اگر رويكردشان فلسفى بوده باشد، بيشتر متأثر از نگاه اجتماعى به اين جريان است. از اين جهت داورى هايشان كمتر براساس تحليل دقيق درستى و نادرستى تك تك آرا و كمال و نقص منظومه انديشه ها بوده است.
اما محمدمنصور هاشمى در اين كتاب صحت و سقم گزاره ها و كمال ونقص مجموعه انديشه ها به مسأله را مدنظر قرار داده است و به ارزيابى منطقى دلايل فلسفى و كلامى و منسجم بودن يا نبودن آنها توجه كرده است. كتاب يك ضميمه و سه پيوست دارد.
در فصل ضميمه نسبت انديشه هاى متفكر هويت انديش احمد فرديد با متفكر دين انديش على شريعتى سنجيده شده است تا شباهت هاى اين دو متفكر كه سخت بيگانه از هم مى نمايند نشان داده شود و برخى سوءتفاهم ها در عرصه داورى درباره تاريخ فكر معاصر رفع شود.
و سه مقاله با عنوان هاى «ايمان در تلاقى چند عالم»، «قرائت پذيرى دين » و «روشنفكرى دينى معلل يا مدلل» مقالاتى هستند كه به عنوان پيوست آمده اند.
اين كتاب كه براى نخستين بار در سال ۸۵ منتشر شد در كمتر از يك سال به چاپ دوم رسيد.